Bezoek academische website Lode Vereeck Lode Vereeck

Inleiding, "Taksjager", pagina 7-13.

dinsdag 26 februari 2019  Lode Vereeck

Heeft u ook dat gevoel dat u veel of te veel belastingen betaalt? Wel, ik heb nieuws voor u. U ‘betaalt’ helemaal geen belastingen. Uw centen worden gewoon afgepakt, of u dat nu wil of niet. Weigeren is geen optie. De overheid draait uw arm om en legt gewoon beslag op uw geld of andere bezittingen. Dat maakt van belastingen de meest gehate ‘betaling’ die wij moeten doen. 

Oké, er staat wel iets tegenover. Zo zorgt de staat voor uw veiligheid, maar dat doet de maffia ook in ruil voor de betaling van pizzo of beschermingsgeld. Gelukkig doet de overheid veel meer met uw centen dan alleen de veiligheid op straat bewaken, maar helaas heeft u daar weinig of niets aan te zeggen. Daar valt nog mee te leven zolang uw zuurverdiende centen goed besteed worden aan onderwijs of wegen of hulp aan zieke mensen. Belastingen betalen wordt echter dubbelzuur als er met uw centen wordt gemorst. Een recent wraakroepend voorbeeld was de Brusselse vzw SamuSocial, waarin politici zich verrijkten met geld dat bestemd was voor daklozen. Da’s niet normaal.

De frustratie is vaak groot, omdat ons belastingsysteem erg complex is en elke dag nog complexer wordt. Er zijn uitzonderingen op uitzonderingen op elke fiscale regel, waardoor sommige slimmeriken weinig tot geen belasting betalen. Daar wordt u terecht chagrijnig van. Onze belastingen zijn een doolhof waarin een kat haar jongen niet terugvindt. Fiscale experts vinden dat overigens prima, want het is hun broodwinning. Hoe complexer, hoe meer kans op bugs en achterpoortjes in het systeem.

Ondertussen verandert de wereld rondom ons razendsnel. Ons belastingstelsel is al meer dan een halve eeuw oud en totaal onaangepast aan de nieuwe wereld. De roep naar een nieuw belastingstelsel klinkt dan ook luider en luider en komt van overal, van links en van rechts. Het moet rechtvaardiger, zeggen de enen. Het moet eenvoudiger, zeggen de anderen. Het moet vooral minder, hoor ik u – terecht – zeggen.

Ik wil u graag meenemen op mijn zoektocht naar een nieuw belastingstelsel dat al deze bekommernissen en verzuchtingen verzoent. Dit fiscale avontuur begint met de jacht op alle oneerlijke, ingewikkelde of loodzware taksen, en mondt uit in een systeem dat eerlijker en eenvoudiger is, maar ook geschikt voor de nieuwe digitale tijd. Een systeem dat u terug goesting geeft om te werken, te investeren en risico’s te nemen, maar ook om belastingen te betalen en zo met plezier uw steentje bij te dragen aan de samenleving. Een duurzaam systeem dat de scherpste tegenstellingen tussen de politieke partijen overstijgt, zodat het niet na elke verkiezing overhoop wordt gehaald door een andere regeringscoalitie. We hebben immers nood aan een fiscaal pact dat voor langere tijd rechtszekerheid garandeert. Een systeem dat in de eerste plaats bedoeld is voor België, maar ook toepasbaar in alle moderne landen met een sociale markteconomie.

Op het einde van mijn zoektocht stel ik u mijn fiscaal ideaal voor: een robuust belastingstelsel op maat van de economische en maatschappelijke realiteit van de eenentwintigste eeuw. Als ik erin slaag om u te overtuigen, dan hoop ik dat u mijn partner wordt in het echte werk dat voor ons ligt, namelijk de boodschap bekendmaken en zoveel mogelijk medestanders vinden. Een serieuze fiscale hervorming kan immers enkel slagen indien er een breed draagvlak onder de bevolking en een ruime politieke meerderheid in het parlement is. Dat is geen gemakkelijke taak, want er spelen vele grote belangen.

De zoektocht naar een nieuw belastingstelsel is broodnodig omdat het huidige systeem, dat kort na de Tweede Wereldoorlog werd uitgebouwd, tot op de draad versleten is. De goed bedoelde en soms kwaad bedoelde pogingen om het op te lappen, werken averechts. Ze hebben gezorgd voor een bouwvallige fiscale koterij, een ongeziene complexiteit waar u makkelijk in verdwaalt. Geraak maar eens wijs uit de honderden aftrekposten en uitzonderingen, om nog niet te spreken over de honderd soorten belastingen die de verschillende overheden in dit land heffen. Alle beleidsniveaus hebben daarbij boter op het hoofd!

Door de hopeloze complexiteit is het huidige stelsel ook duur, fraudegevoelig en onrechtvaardig. De pakkans bij fraude is nog steeds laag. Daarenboven geven de vele achterpoortjes ook aanleiding tot ‘legale’ belastingontwijking, waardoor er weer meer belastingen en hogere tarieven nodig zijn om dezelfde belastingopbrengst te realiseren. Wie geen fiscaal consulent in de arm neemt, betaalt gegarandeerd (veel) te veel. Maar vaak is de inkt van een fiscale wet of een begrotingsakkoord nog niet droog, of ook de kranten en tijdschriften melden al hoe de nieuwe belasting kan ontweken worden. Mede daardoor is en blijft de fiscale druk, in het bijzonder op arbeid, de hoogste van alle landen waardoor er jobs verloren gaan en het zwartwerk nog steeds floreert, ondanks alle goede bedoelingen zoals de witte kassa, de flexijobs en de taxshifts van de regering-Michel. Zo dreigt dit land verder weg te zakken in een fiscale vicieuze cirkel.

Belastingen heffen is een belangrijke, maar ook een van de moeilijkste taken van de overheid. Burgers en bedrijven zijn immers hypergevoelig voor belastingen, omdat die onze koopkracht en de winst van onze bedrijven aantasten. Ik kan mij behoorlijk opwinden als de zoveelste belastingaanslag in de brievenbus valt, en ik vermoed u ook. Wij vinden immers allemaal dat we te veel belastingen betalen en proberen die dan ook zoveel mogelijk te vermijden. Zo ontstaat er een systematische druk op de overheid om de belastingen voortdurend te hervormen. Het hoeft dan ook niet te verbazen dat ons belastingstelsel zo rammelt en onsamenhangend in elkaar steekt.

Naast enkele algemene principes weerspiegelen de belastingen immers ook het jarenlange gemarchandeer van politieke partijen en belangengroepen. Elke sector moet nu ondertussen wel zijn taxshelter hebben. Zonder zo’n fiscale schuilkelder bent u vandaag als ondernemer of bedrijfsleider de fiscale pineut.

Omgekeerd stuit elke serieuze poging om de belastingen grondig te hervormen en bepaalde privileges af te schaffen op veel verzet, niet het minst vanwege de fiscale adviseurs die leven van de fiscale koterij. Een hervorming en vereenvoudiging van ons belastingstelsel dringen zich nochtans op. Het zal meer dan vijf minuten politieke moed vragen. Maar dat weerhoudt een taksjager niet om werk te maken van een nieuw, ideaal belastingstelsel, dat haalbaar is en maatschappelijk gedragen wordt.

Belastingen gaan om meer dan alleen maar centen. Een eeuw geleden schreef de Oostenrijkse econoom Joseph Schumpeter dat het belastingstelsel het geraamte van de samenleving is. Hij bedoelde daarmee dat wat er allemaal beweegt en verandert in onze samenleving ook weerspiegeld wordt in de belastingen, die op hun beurt de samenleving in beweging zetten en veranderen. Neem als voorbeeld de vrouwenemancipatie in de jaren 1960, waardoor westerse vrouwen massaal aan de slag gingen op de arbeidsmarkt. Ook mijn moeder verruilde de haard voor een job. Maar ze kwam algauw van een kale reis thuis, want haar inkomen werd bovenop dat van mijn vader als ‘kostwinner’ geteld. Daardoor kwam zij – en de meeste andere gehuwde vrouwen – automatisch in de hoogste belastingschijf terecht. Er bleef dus maar weinig netto over in haar loonzakje. Dat was niet alleen een dikke ontgoocheling, het was ook onrechtvaardig. Daarom besliste de wetgever om partners voortaan apart te belasten. Die gunstigere fiscale behandeling zorgde er op zijn beurt weer voor dat nog meer vrouwen zin kregen om betaalde arbeid te verrichten.

Een tweede voorbeeld is de verloedering van ons milieu, wat in de jaren 1990 leidde tot de invoering van de allereerste milieubelastingen. Die ‘ecotaksen’ zorgen er op hun beurt voor dat vervuilende processen worden ontmoedigd en milieuvriendelijke activiteiten aangemoedigd.

Dat is wat Schumpeter bedoelde: het belastingstelsel weerspiegelt de samenleving waarin wij wonen en werken of het soort samenleving waarin wij willen wonen en werken. U merkt het al: fiscaliteit is geen saaie financiële materie, maar biedt een boeiende inkijk in wat er allemaal reilt en zeilt in onze maatschappij.

Toch zijn belastingen natuurlijk ook een gewone kostenpost. Ze bepalen hoe ver u kan springen met uw budget en of u de aankoop van een huis of auto financieel wel aankan. Ook voor bedrijven geldt dat belastingen het verschil kunnen maken tussen winst of verlies en of bepaalde investeringen wel haalbaar zijn. Om die knopen op verstandige wijze te kunnen doorhakken hebben burgers en bedrijven nood aan een stabiel belastingstelsel. Want als de fiscale spelregels om de haverklap wijzigen, veranderen ook de financiële uitkomsten, waardoor niemand nog durft te springen of te investeren.

De Zweedse econoom Knut Wicksell pleitte daarom eind negentiende eeuw dat belastinghervormingen steeds met een zo groot mogelijke meerderheid (of zelfs unanimiteit) in het parlement zouden worden goedgekeurd. Hij wilde immers vermijden dat bij elke verkiezing een nieuwe regeringscoalitie het belastingsysteem zou wijzigen en overhoopgooien. Zoiets zorgt immers voor fiscale rechtsonzekerheid waardoor vele nuttige projecten en winstgevende investeringen in één klap onrendabel en onhaalbaar zouden worden.

Elke belastinghervorming moet daarom rekenen op een zo breed mogelijke maatschappelijke consensus. Dat wordt geen makkelijke klus omdat het belastingstelsel net ‘het geraamte’ of de weerspiegeling is van de samenleving, waarover sterk uiteenlopende visies bestaan. Toch ga ik op zoek naar de gemeenschappelijke principes die de ideologische tegenstellingen tussen – in alfabetische volgorde – christendemocraten, communisten, ecologisten, liberalen, nationalisten en socialisten zo veel als mogelijk kunnen overstijgen en die een solide basis vormen van een nieuw belastingstelsel dat de tand des tijds kan doorstaan.

Er was nog een tweede goede reden waarom Wicksell een zo ruim mogelijke meerderheid in het parlement wou. Elke regering neemt immers maatregelen op basis van de programma’s van de coalitiepartijen. De uitgaven die ze plant, komen dus vooral de meerderheid ten goede, terwijl de belastinginkomsten door iedereen, ook de minderheid, moeten worden opgehoest. Hoe kleiner de meerderheid, hoe meer kosten er dus worden doorgeschoven naar de minderheid. Daarom is ‘het een noodzakelijke voorwaarde dat er over uitgaven en inkomsten tegelijkertijd gestemd wordt.’ Een slim idee! Helaas worden in ons land beide beslissingen niet alleen op een ander tijdstip, maar zelfs door andere regeringen en parlementen genomen. Zo beslist de federale staat over het gros van de inkomsten, terwijl de deelstaten vooral over de uitgaven beslissen.

Het idee van Wicksell dient echter ook om ministers en volksvertegenwoordigers voor hun verantwoordelijkheid te plaatsen. Gedaan met gratuite voorstellen. Kijk de belastingbetaler recht in de ogen. Bij elk overheidsproject moet de financiering ervan tegelijkertijd besproken en gestemd worden. Dit plaatst politici voor de belastingfactuur die zij naar u sturen. Toch blijft ook dan het risico bestaan dat parlementsleden kiezen voor vele, kleinere projecten ten voordele van de eigen achterban, terwijl de fiscale kosten beperkt zijn omdat ze gespreid worden over de hele bevolking.

Ten slotte wil ik meegeven dat Taksjager geschreven is voor alle geëngageerde burgers, belastingbetalers en beleidsverantwoordelijken, ook voor wie weinig of geen fiscaal-juridische voorkennis heeft.

Wat mag u van dit boek verwachten? Eerst duik ik met u onder in het hedendaagse oerwoud van belastingen. Gewapend met een groot kapmes, want we zullen ferm moeten snoeien om door het bos de bomen te zien. Geloof me, het is nog erger dan u dacht, maar uiteindelijk wordt wel duidelijk hoe het belastingstelsel in elkaar steekt en waarvoor u al die belastingen ‘betaalt’?

Vervolgens vegen we alles van tafel en beginnen we met een wit blad. Daarop tekenen we het perfecte belastingstelsel uit. Dat moet eenvoudig, eerlijk, efficiënt en zo klein mogelijk zijn. Dit fiscaal ideaal is ons kompas. Het houdt ons op koers in onze zoektocht naar haalbare fiscale hervormingsvoorstellen. Een voor een leggen we ze op de rooster. Wat goed is, nemen we mee; wat slecht is, snijden we weg.

En dan komt het einddoel van Taksjager in zicht: een fonkelnieuw belastingstelsel op maat van de samenleving in de eenentwintigste eeuw. Dat zal niet op één-twee-drie gerealiseerd worden. Maar we moeten ergens beginnen en ik wil meer doen dan kwaad en verontwaardigd tweeten, telkens als ons belastingstelsel nog maar eens hopeloos ingewikkelder wordt. Ik wil mijn steentje bijdragen aan een duurzame oplossing. Ik hoop dat Taksjager de broodnodige fiscale hervorming op gang trekt en meteen op het goede spoor krijgt.

Als u niet kan wachten, dan bladert u meteen door naar het laatste hoofdstuk. Maar dat zou zonde zijn. Niet alleen de bestemming is de moeite, ook de weg erheen. De zoektocht loopt langs vijf boeiende etappes die een antwoord trachten te geven op de volgende vragen:
1. Waarom en waarvoor ‘betaalt’ u belastingen?
2. Hoe steekt het belastingstelsel in België in elkaar?
3. Hoe ziet het perfecte belastingstelsel of ‘fiscaal ideaal’ eruit?
4. Welke fiscale hervormingsvoorstellen liggen er op tafel?
5. Wat is de ideale belasting voor de Nieuwe Tijden?

Uitgeverij Vrijdag, pag. 7-13. ISBN 978-94-6001-715-5

← Terug naar het overzicht