Bezoek academische website Lode Vereeck Lode Vereeck

United States of Belgium

woensdag 8 januari 2020

 

Het is voor elke waarnemer duidelijk dat de Belgische constructie niet meer functioneert. Er liggen wel voorstellen op tafel voor een hervorming van de staat, maar er zijn slechts weinig politieke partijen die eraan willen beginnen.

Het ‘confederalisme’ is zo een van die plannen. De term is in België erg beladen, omdat de vlag vele ladingen dekt. Een confederatie of statenbond is eigenlijk een unie van onafhankelijke staten die, op basis van een verdrag, bepaalde zaken samen regelen. In een federatie of bondstaat daarentegen zit de federale staat aan het hoofd en worden de deelstaten verbonden door een grondwet. Dit is ook waar de confederalisten voor pleiten, weliswaar met veel meer bevoegdheden voor de deelstaten, die ook onderling afspreken welke bevoegdheden de federale staat zal uitoefenen. De tegenstanders vrezen echter dat dit een eerste stap is naar de onafhankelijkheid van de deelstaten en het einde van België. Het confederalisme mag dan weinig politiek draagvlak hebben, de noodzaak voor een hervorming van België is er niet minder om.

Ik pleit daarom voor een positief en hopelijk breed gedragen institutioneel project: de Verenigde Staten van België. Net als de VSA is de VSB een federaal land, bestaande uit 4 volwaardige deelstaten: Vlaanderen, Wallonië, Brussel (dat ook bevoegd wordt voor gemeenschapsmateries) en Oost-België (dat al lang pleit om een volwaardig gewest te worden). In tegenstelling tot vandaag zouden de federale overheid en de deelstaten beschikken over exclusieve, homogene bevoegdheden en een exclusieve, autonome fiscaliteit.

Hoe gaat dit nu in zijn werk? De Verenigde Staten van België kunnen opgericht worden via een staatshervorming, maar dat is een tijdrovende techniek. Daarom pleit ik voor de invulling van artikel 35 van de Grondwet (dat tot nu toe dode letter is gebleven). Daarin wordt bepaald: “De federale overheid is slechts bevoegd voor de aangelegenheden die de Grondwet en de wetten, krachtens de Grondwet zelf uitgevaardigd, haar uitdrukkelijk toekennen. De [deelstaten] zijn […] bevoegd voor de overige aangelegenheden onder de voorwaarden en op de wijze bepaald door de wet.” Er moet dus bij wet een lijst worden opgesteld met bevoegdheden die aan de federale staat toekomen. Deze lijst is op zich een formaliteit, maar vergt wel een tweederde meerderheid. Als dat niet lukt, kunnen de leden van de Vlaamse, Waalse, Brusselse en Oost-Belgische deelstaatparlementen hun regio’s met gewone meerderheid uitroepen tot deelstaten van het federale VSB.

Wie doet wat binnen de VSB? Mijn voorstel is dat de federale overheid instaat voor de veiligheid en toegang tot het grondgebied, de relaties naar buiten uit en de intrafederale solidariteit. Concreet is de Belgische regering dus bevoegd voor defensie, buitenlandse betrekkingen, asiel en migratie, de nationale schuld en (delen van) de sociale zekerheid.

Niemand zit te wachten op een Vlaams of Waals leger. In tijden van terreur en geopolitieke spanningen vergt onze veiligheid eerder een leger op een grotere schaal, zoals de oprichting van een Europese defensiemacht. Ook de toegang tot het grondgebied moet gehandhaafd worden door de centrale overheid, zodat er geen onbeheersbare of illegale migratiestromen ontstaan. De Verenigde Staten van België blijven in het buitenland vertegenwoordigd door een netwerk van ambassades, waar o.a. landgenoten in nood terecht kunnen.

Ook de sociale zekerheid blijft een gemeenschappelijke bevoegdheid. Federalisme zonder solidariteit is immers niets meer of minder dan separatisme – net zoals mensen die met elkaar getrouwd zijn maar niet meer voor elkaar zorgen, in feite gescheiden zijn. Wie werkloos, ziek of oud is, kan dus rekenen op een uitkering, ook al woont hij of zij in een andere deelstaat. Die solidariteit moet wel glashelder geregeld worden. Dat kan door een transfer tussen de deelstaten of tussen de rechthebbenden binnen de sociale zekerheid zoals nu het geval is.

Het opsplitsen van de nationale schuld houdt het risico in dat een armere deelstaat bankroet gaat met besmettingsgevaar voor de rijkere deelstaten. Om de kredietwaardigheid van de VSB op de financiële markten niet te compromitteren, blijft de afbetaling van de Belgische schuld daarom een bevoegdheid van een federaal schuldagentschap. De schuld kan in principe worden afgelost met bijdragen van de deelstaten, maar opdat de VSB geen slachtoffer zou worden van een wanbetaling beschikt het over eigen, exclusieve belastingopbrengsten (bvb. btw en invoerrechten).

Voor deze beperkte taken blijft er een afgeslankte Belgische regering en Kamer bestaan. De regering zal de VSB ook vertegenwoordigen bij de internationale organisaties, zoals dat nu reeds gebeurt bij de Europese toppen of in de OESO. De volksvertegenwoordigers kunnen rechtstreeks verkozen worden in een federale kieskring of worden afgevaardigd vanuit de deelstaatparlementen. Dat laatste is uiteraard heel wat goedkoper.

Elke bevoegdheid die niet in de lijst is opgenomen, zit bij de deelstaten. Zij behouden hun huidige taken, maar krijgen er wel de volledige en exclusieve bevoegdheid over. Naast onderwijs, welzijn, mobiliteit, economie, milieu, energie, lagere overheden, huisvesting, cultuur en sport, worden ze ook volledig verantwoordelijk voor justitie en volksgezondheid. Elke deelstaat kan zo een beleid voeren dat perfect op maat is van de sociale noden, demografische evolutie en maatschappelijke visie in haar regio. Ze hangen daarvoor niet langer af van een federale dotatie, maar innen zelf hun belastingen. Naast de huidige belastingen (zoals verkeertaksen en onroerende voorheffing) worden de deelstaten ook volledig en exclusief bevoegd voor de directe belastingen op inkomen, winst en kapitaal. Op die manier worden de deelstaten geresponsabiliseerd voor het gevoerde economische en sociale beleid.

Tenslotte blijft Brussel de hoofdstad van België en de gelijknamige deelstaat. Vlaanderen, Wallonië en Oost-België kunnen een aparte hoofdstad kiezen, maar dat hoeft niet per se. Brussel kan namelijk een hoofdstedelijk statuut krijgen, zoals Washington DC.

De woorden van Yves Leterme uit 2008 zijn vandaag actueler dan ooit: “Het overlegmodel op louter federaal niveau heeft zijn limieten bereikt.” Twaalf jaar eerder stelde Guy Verhofstadt op het Oktobercongres in Antwerpen dat de afwijzing van een eigen Vlaamse fiscaliteit en sociale zekerheid “noodzaakt dat er zo snel mogelijk, liefst onmiddellijk een grotere autonomie komt voor Vlaanderen want België is een staat die zijn bestaansreden verliest.” Zover wil ik niet gaan. Het is duidelijk dat België grondig hervormd moet worden. De Verenigde Staten van België hebben alvast het voordeel van een heldere bevoegdheidsverdeling zonder de nadelen van een scheiding.

Dr. Lode Vereeck

← Terug naar het overzicht